برج رادکان مشهد

میل رادکان در فاصله ۷۴ کیلومتری شمال مشهد و ۲۶ کیلومتری شمال غربی چناران واقع شده‌است. برج رادکان به بلندی ۲۵ متر، با بدنه استوانه‌ای و گنبد مخروطی شکل، اثری تاریخی مربوط به سده هفتم هجری است. نمای خارجی بنا تا ارتفاع سه متری به چهره ۱۲ ضلعی و پس متعلق به لغایت پایین گنبد حائز ۳۶ ترک پیش فروش تور مشهد یا نیم استوانه بوده و تو آن هشت ضلعی است.[۱]

میل رادکان چناران بر دشت میان توس و رادکان سایه افکنده و همتای سایر آن نیز در کردکوی وجود دارد که به رادکان غربی سرشناس است. همین جستار باعث شده بعضی اسم رادکان را با راه و گذرگاه هم پیوند بدانند چنان‌که «راد» و «رد» در زبان پهلوی به معنای نظم و ترتیب و «رده» آمده و برج رادکان در راه راه و جاده صحیح همین کار را می‌کند که از نامش پیداست.

ارتفاع این برج ۳۵ متر، قطر داخلی‌اش ۱۴ متر و قطر بیگانه آن ۲۰ متر می‌باشد. منظر بیرونی بنا الی بلندی ۵/۲ متری به شکل ۱۲ ضلعی و متعلق به جا لغایت زیر گنبد به صورت ۳۶ ترک نیمه ستونی ساخته شده‌است. برج رادکان حائز گنبد مخروطی شکل است که ساختمان آن شاید در سال ۶۰۷ قمری به آخر رسیده‌است. تاریخ احداث برج رادکان را ماکس افن برشم آلمانی سنه ۶۰۰ و اندی و هرتسفلد سنه ۶۸۰ ذکر کرده‌اند. هرتسفلد برج را آرامگاه یکی از حکام مغول می‌داند که بعضی وی را امیر ارغون مغول می‌دانند. گدار مستشرق فرانسوی آن را مقبره یک زن و مطلع الشمس آن را از آثار دیلمی‌ها می‌داند. علاوه بر راهبری مسافران و مقبره به انگیزه وجود منفذهایی به شمار بروج دوازده‌گانه بعضی برای این برج کارکرد سالنامه و نجوم نیز قایلند. برج رادکان، در روزگار اوج خود، تنها تعیین‌کننده فصل، سال و نوروز در عالم بوده‌است.[نیازمند منبع]

برج رادکان، که تصور می‌شد آرامگاه یکی از ایلخانیان است تنها برجی است که توانایی تعیین چهار فصل، سال کبیسه و آغاز نوروز را دارد. این برج پرتو ریاضی‌دان، ستاره‌شناس و جهان بزرگ ایرانی، خواجه نصیرالدین توسی است.[نیازمند منبع]

برج به ۱۲ دیوار خشتی بیرونی با پهنا و بلندی پایه‌گذاری شده که برج را به ۱۲ بخش ۳۰ درجه‌ای تقسیم می‌شود و هر دیواره ۳۰ درجه از زاویه افق را دربر می‌گیرد، دو در دیوار مقابل هم ساخته شده و بر دیواره ۳۶۵ ترک نی ستونی هستی دارد که برج را به ۳۶ ترک ۱۰ درجه‌ای بخش کرده‌است.

انتخاب فضا درها، دریچه‌ها در برج اتفاقی نیست، درها صحیح در راستای طلوع یلدایی (آغاز زمستان) و غروب ابتدا تابستان در دامنه برج ساخته شده‌است و این برج تنها برجی است که می‌توان از راه آن چهار فصل، سال کبیسه و پیش درآمد نوروز را معین کرد.[نیازمند منبع] برج رادکان دارای ویژگی‌هایی است که مایه افتخار ایرانیان بوده و تاکنون علی‌رغم پژوهش‌های چهره گرفته فقط بخشی از هویت نجومی برج آشکار شده‌است. بدنه این برج بسیار ساده و حائز آجر چینی معمولی و حائز تزئینات آجرکاری و گچ بری است. به قصد ثبات بخشی بیشتر بی گمان فاصل بندهای آجرها با خفگی انگشت دست به تو فشرده شده‌است که قابل پروا می‌باشد. در فواصل معین سوراخ‌هایی به چشم می‌خورد که جای داربست بوده که در هنگام احداث بنا تعبیه شده‌است. ورودی هلالی شکل آن در ضلع جنوبی گنبد پیمان دارد. زیباترین تقدیر بنا در بخش بالایی آن پیمان دارد، که عبارت از دو ردیف قطار بندی و دو کتیبه کوفی و پهلوی است که در میان تزئینات آجرکاری و گچ بری که اسم بانی و تاریخ ساخت بر آن نوشته شده‌است. طرح داخلی گنبد رادکان مدور و حائز نمایی ساده و اندود گچ و آهک است. در تمام بدنه بنا آجر و ملات گچ و آهک بکار رفته‌است.

اعتمادالسلطنه بنا را مقبره احد از پادشاهان یا رجال معتبر و هرتسفلد آن را مدفون ارغون خان (ارغون آغا) متوفا به سنه ۶۷۳ دانسته‌است. گدار مستشرق فرانسوی آن را مقبره یک زن و آگاه المشس آن را از یادگارها دیلمی‌ها می‌داند. دونالد ویلبر، این بنا را قدیمی‌ترین مقبره برجی ایران می‌داند که نیمه ستونهایی در نمای بیگانه آن ساخته شده‌است. به علاوه این بنا را الگوی طراحی برج کاشمر (کشمر) می‌داند. اما آنچه مسلم است؛ این بنا از نشانه ها قرن هفتم هجری قمری است. این برج دو ورودی دارد و یکی از آنها رو به ویرانه‌های عمارتی باز می‌شود که اعتماد السلطنه بردباری داده‌است که مسجد جامع شهر بوده باشد. این بنا در گذر موعد گزند دیده بود، به طوری که قسمت بالایی سردر و گنبد درونی تقریباً خراب شده بود. از این رو، در سال ۱۳۴۶ خورشیدی سازمان ملی نگهداری آثار قدیمی ایران آن را مرمت کرد.[۲]